RASYONEL EYLEM NEDİR? AKIL, MANTIK VE GÜNLÜK HAYATIN KÜÇÜK HESAPLARI
Geçen gün markete yalnızca ekmek almak için girdim. Kasadan çıkarken elimde iki paket cips, indirimli bir kahve makinesi, üç çeşit çikolata ve tabii ki ekmek vardı. Eve dönerken kendime şu soruyu sordum: Ben gerçekten rasyonel bir insan mıyım, yoksa market raflarının geliştirdiği psikolojik bir deneyin gönüllü deneği miyim? Üstelik kahve makinesini almamın mantıklı bir açıklaması da vardı: Evde kahve içmek, dışarıda kahve içmekten daha ekonomik olacaktı. Tek sorun, evde zaten iki kahve makinemin bulunmasıydı!
İşte tam da bu noktada karşımıza rasyonel eylem kavramı çıkıyor. İnsanlar karar verirken çoğu zaman kendilerini son derece mantıklı görürler. Fakat mantıklı olduğumuzu düşünmemizle gerçekten mantıklı kararlar almamız arasında bazen koca bir uçurum bulunur. Peki, rasyonel eylem nedir? Her şeyi hesaplayarak yaşamak mı, duyguları bir kenara bırakmak mı, yoksa hayatın karmaşasında mümkün olan en iyi kararı vermeye çalışmak mı?
Gelin, bu konuyu biraz mizah, biraz bilim ve bolca günlük hayat örneğiyle inceleyelim.
RASYONEL EYLEM TAM OLARAK NE DEMEKTİR?
Rasyonel eylem, en basit tanımıyla, kişinin belirli amaçlara ulaşmak için mevcut bilgilerini, koşullarını, seçeneklerini ve beklediği sonuçları değerlendirerek davranışta bulunmasıdır. Buradaki temel mesele, yapılan hareketin rastgele değil, belirli bir gerekçeye dayanmasıdır.
Örneğin işe geç kalmak üzere olan birinin taksiye binmesi, normalde toplu taşımayı tercih etmesine rağmen o anki koşullarda mantıklı bir karar olabilir. Çünkü kişinin amacı yalnızca para biriktirmek değil, aynı zamanda zamanında iş yerinde bulunmaktır. Koşullar değiştiğinde rasyonel görünen davranış da değişebilir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Rasyonel olmak, her zaman en ucuz seçeneği tercih etmek veya kusursuz karar vermek anlamına gelmez. İnsanlar sınırlı bilgiye, sınırlı zamana ve sınırlı enerjiye sahiptir. Dolayısıyla rasyonellik, çoğu durumda mevcut koşullar altında makul bir tercih yapabilmekle ilgilidir.
İktisat alanında rasyonel davranış genellikle tercihlerin tutarlılığı ve kişinin amaçları doğrultusunda seçim yapması üzerinden ele alınır. Sosyolojide ise insanların eylemlerinin anlamı, değerleri ve toplumsal ilişkileri de önem kazanır. Psikoloji açısından baktığımızda duygular, bilişsel yanlılıklar ve zihinsel kestirmeler kararlarımızı etkiler.
Yani rasyonel eylem, kafamızın içinde sürekli çalışan bir hesap makinesi bulunması demek değildir. Zaten öyle olsaydı, bir arkadaşımızın gönderdiği tek bir mesajı kırk farklı anlama çekmek için bu kadar enerji harcamazdık.
MAX WEBER'E GÖRE RASYONEL EYLEM TÜRLERİ
Rasyonel eylem konusunu anlamak için Alman sosyolog Max Weber'in yaklaşımına bakmak oldukça yararlıdır. Weber, toplumsal eylemleri insanların davranışlarına yükledikleri anlamlar üzerinden inceler. Onun sınıflandırması, aynı hareketin farklı amaçlarla yapılabileceğini anlamamıza yardımcı olur.
1. Amaçsal rasyonel eylem
Bu eylem türünde kişi hedefini belirler, alternatifleri değerlendirir ve hedefine ulaşmak için en uygun araçları seçmeye çalışır.
Örneğin üniversite sınavına hazırlanan bir öğrenciyi düşünelim. Öğrenci, hangi derste eksikleri bulunduğunu belirliyor, deneme sınavı sonuçlarını inceliyor ve çalışma saatlerini buna göre düzenliyor. Burada amaç bellidir: Sınavda başarılı olmak. Kullanılan yöntemler de bu amaca ulaşmak üzere seçilir.
Bir başka örnek, küçük işletmesini büyütmek isteyen bir girişimcidir. Müşteri taleplerini araştırır, maliyetlerini hesaplar ve reklam bütçesini belirler. Sırf bir rakibi reklam verdi diye aynı kampanyayı başlatmaz; önce bunun kendi işletmesine uygun olup olmadığını sorgular.
Elbette hesap yapmak başarı garantisi değildir. Yanlış verilerle hazırlanan son derece ayrıntılı bir plan da başarısız olabilir. Bazen en güzel Excel tablosu bile hayatın beklenmedik bir faturası karşısında çaresiz kalır.
2. Değer rasyonelliğine dayalı eylem
Bu eylem türünde kişi, davranışını yalnızca sonucunda elde edeceği kazanca göre değil, doğru veya değerli bulduğu ilkelere göre belirler.
Örneğin bir çalışan, yaptığı hatayı gizlemek yerine yöneticisine açıkça anlatabilir. Gerçeği söylemek kısa vadede kendisini zor durumda bırakabilir. Buna rağmen dürüstlüğü önemli gördüğü için bu davranışı seçer.
Benzer şekilde bir insan, daha yüksek maaşlı bir işi kabul etmeyebilir. Çünkü yeni işin ailesine ayırdığı zamanı azaltacağını veya kişisel değerleriyle uyuşmadığını düşünüyordur.
Burada ilginç bir soru ortaya çıkar: Bir davranış maddi kazanç sağlamıyorsa rasyonel olmaktan çıkar mı? Hayır. Kişinin amacı yalnızca para kazanmak değilse, kararı kendi değerleri açısından son derece tutarlı olabilir.
3. Duygusal eylem
Duygusal eylem, kişinin o anki duygularının etkisiyle hareket etmesidir. Öfkeyle kapıyı çarpmak, sevinçle arkadaşına sarılmak veya heyecanla düşünmeden bir söz vermek buna örnek gösterilebilir.
Ancak duygusal davranışların tamamını mantıksızlık olarak değerlendirmek doğru değildir. Duygular, bazen tehlikeyi fark etmemizi, başkalarının acısını anlamamızı ve hızlı kararlar almamızı sağlar.
Önemli olan, duygunun karar üzerindeki etkisini fark edebilmektir. Öfkeliyken yazılan bir mesajı hemen göndermek yerine on dakika beklemek, duyguyu bastırmak değil, onun davranışlarımızı bütünüyle yönetmesini önlemektir.
4. Geleneksel eylem
Geleneksel eylem, alışkanlıkların ve yerleşmiş geleneklerin etkisiyle gerçekleştirilen davranışları ifade eder.
Her bayram aile büyüklerini ziyaret etmek, her sabah aynı kahveciden kahve almak veya ailede yıllardır sürdürülen bir kutlama biçimini devam ettirmek buna örnek olabilir.
Bu davranışlar her zaman ayrıntılı bir hesaplamanın sonucu değildir. Bununla birlikte kişiye aidiyet, güven ve süreklilik hissi sağlayabilir.
Weber'in bu dört ideal tipi, gerçek hayatta birbirinden tamamen ayrılmış kutular gibi düşünülmemelidir. Bir insan aynı davranışta hem değerlerini hem duygularını hem de amaçlarını dikkate alabilir. Sosyal hayat zaten bu nedenle ilginçtir; insanları tek bir formülle açıklamak, pazartesi sabahı bütün çalışanların aynı ruh hâlinde olduğunu varsaymak kadar gerçekçidir.
RASYONEL EYLEM GÜNLÜK HAYATTA NASIL KARŞIMIZA ÇIKAR?
Rasyonel eylem yalnızca akademisyenlerin makalelerinde veya ekonomistlerin grafiklerinde karşımıza çıkmaz. Sabah alarmını ertelemekten ev kiralamaya, arkadaş seçmekten kariyer planlamaya kadar pek çok kararımız bu kavramla ilişkilidir.
Diyelim ki bir telefon satın alacaksınız. Önünüzde üç seçenek var: Birincisi ucuz ama ihtiyaçlarınızı ancak karşılıyor. İkincisi daha pahalı ama uzun ömürlü. Üçüncüsü ise oldukça gösterişli, ancak bütçenizi ciddi biçimde zorluyor.
Rasyonel bir karar vermek için yalnızca fiyat etiketlerine bakmazsınız. Telefonu ne amaçla kullanacağınızı, bütçenizi, dayanıklılığı ve uzun vadeli maliyeti değerlendirirsiniz.
Geçen gün markete yalnızca ekmek almak için girdim. Kasadan çıkarken elimde iki paket cips, indirimli bir kahve makinesi, üç çeşit çikolata ve tabii ki ekmek vardı. Eve dönerken kendime şu soruyu sordum: Ben gerçekten rasyonel bir insan mıyım, yoksa market raflarının geliştirdiği psikolojik bir deneyin gönüllü deneği miyim? Üstelik kahve makinesini almamın mantıklı bir açıklaması da vardı: Evde kahve içmek, dışarıda kahve içmekten daha ekonomik olacaktı. Tek sorun, evde zaten iki kahve makinemin bulunmasıydı!
İşte tam da bu noktada karşımıza rasyonel eylem kavramı çıkıyor. İnsanlar karar verirken çoğu zaman kendilerini son derece mantıklı görürler. Fakat mantıklı olduğumuzu düşünmemizle gerçekten mantıklı kararlar almamız arasında bazen koca bir uçurum bulunur. Peki, rasyonel eylem nedir? Her şeyi hesaplayarak yaşamak mı, duyguları bir kenara bırakmak mı, yoksa hayatın karmaşasında mümkün olan en iyi kararı vermeye çalışmak mı?
Gelin, bu konuyu biraz mizah, biraz bilim ve bolca günlük hayat örneğiyle inceleyelim.
RASYONEL EYLEM TAM OLARAK NE DEMEKTİR?
Rasyonel eylem, en basit tanımıyla, kişinin belirli amaçlara ulaşmak için mevcut bilgilerini, koşullarını, seçeneklerini ve beklediği sonuçları değerlendirerek davranışta bulunmasıdır. Buradaki temel mesele, yapılan hareketin rastgele değil, belirli bir gerekçeye dayanmasıdır.
Örneğin işe geç kalmak üzere olan birinin taksiye binmesi, normalde toplu taşımayı tercih etmesine rağmen o anki koşullarda mantıklı bir karar olabilir. Çünkü kişinin amacı yalnızca para biriktirmek değil, aynı zamanda zamanında iş yerinde bulunmaktır. Koşullar değiştiğinde rasyonel görünen davranış da değişebilir.
Burada önemli bir ayrıntı var: Rasyonel olmak, her zaman en ucuz seçeneği tercih etmek veya kusursuz karar vermek anlamına gelmez. İnsanlar sınırlı bilgiye, sınırlı zamana ve sınırlı enerjiye sahiptir. Dolayısıyla rasyonellik, çoğu durumda mevcut koşullar altında makul bir tercih yapabilmekle ilgilidir.
İktisat alanında rasyonel davranış genellikle tercihlerin tutarlılığı ve kişinin amaçları doğrultusunda seçim yapması üzerinden ele alınır. Sosyolojide ise insanların eylemlerinin anlamı, değerleri ve toplumsal ilişkileri de önem kazanır. Psikoloji açısından baktığımızda duygular, bilişsel yanlılıklar ve zihinsel kestirmeler kararlarımızı etkiler.
Yani rasyonel eylem, kafamızın içinde sürekli çalışan bir hesap makinesi bulunması demek değildir. Zaten öyle olsaydı, bir arkadaşımızın gönderdiği tek bir mesajı kırk farklı anlama çekmek için bu kadar enerji harcamazdık.
MAX WEBER'E GÖRE RASYONEL EYLEM TÜRLERİ
Rasyonel eylem konusunu anlamak için Alman sosyolog Max Weber'in yaklaşımına bakmak oldukça yararlıdır. Weber, toplumsal eylemleri insanların davranışlarına yükledikleri anlamlar üzerinden inceler. Onun sınıflandırması, aynı hareketin farklı amaçlarla yapılabileceğini anlamamıza yardımcı olur.
1. Amaçsal rasyonel eylem
Bu eylem türünde kişi hedefini belirler, alternatifleri değerlendirir ve hedefine ulaşmak için en uygun araçları seçmeye çalışır.
Örneğin üniversite sınavına hazırlanan bir öğrenciyi düşünelim. Öğrenci, hangi derste eksikleri bulunduğunu belirliyor, deneme sınavı sonuçlarını inceliyor ve çalışma saatlerini buna göre düzenliyor. Burada amaç bellidir: Sınavda başarılı olmak. Kullanılan yöntemler de bu amaca ulaşmak üzere seçilir.
Bir başka örnek, küçük işletmesini büyütmek isteyen bir girişimcidir. Müşteri taleplerini araştırır, maliyetlerini hesaplar ve reklam bütçesini belirler. Sırf bir rakibi reklam verdi diye aynı kampanyayı başlatmaz; önce bunun kendi işletmesine uygun olup olmadığını sorgular.
Elbette hesap yapmak başarı garantisi değildir. Yanlış verilerle hazırlanan son derece ayrıntılı bir plan da başarısız olabilir. Bazen en güzel Excel tablosu bile hayatın beklenmedik bir faturası karşısında çaresiz kalır.
2. Değer rasyonelliğine dayalı eylem
Bu eylem türünde kişi, davranışını yalnızca sonucunda elde edeceği kazanca göre değil, doğru veya değerli bulduğu ilkelere göre belirler.
Örneğin bir çalışan, yaptığı hatayı gizlemek yerine yöneticisine açıkça anlatabilir. Gerçeği söylemek kısa vadede kendisini zor durumda bırakabilir. Buna rağmen dürüstlüğü önemli gördüğü için bu davranışı seçer.
Benzer şekilde bir insan, daha yüksek maaşlı bir işi kabul etmeyebilir. Çünkü yeni işin ailesine ayırdığı zamanı azaltacağını veya kişisel değerleriyle uyuşmadığını düşünüyordur.
Burada ilginç bir soru ortaya çıkar: Bir davranış maddi kazanç sağlamıyorsa rasyonel olmaktan çıkar mı? Hayır. Kişinin amacı yalnızca para kazanmak değilse, kararı kendi değerleri açısından son derece tutarlı olabilir.
3. Duygusal eylem
Duygusal eylem, kişinin o anki duygularının etkisiyle hareket etmesidir. Öfkeyle kapıyı çarpmak, sevinçle arkadaşına sarılmak veya heyecanla düşünmeden bir söz vermek buna örnek gösterilebilir.
Ancak duygusal davranışların tamamını mantıksızlık olarak değerlendirmek doğru değildir. Duygular, bazen tehlikeyi fark etmemizi, başkalarının acısını anlamamızı ve hızlı kararlar almamızı sağlar.
Önemli olan, duygunun karar üzerindeki etkisini fark edebilmektir. Öfkeliyken yazılan bir mesajı hemen göndermek yerine on dakika beklemek, duyguyu bastırmak değil, onun davranışlarımızı bütünüyle yönetmesini önlemektir.
4. Geleneksel eylem
Geleneksel eylem, alışkanlıkların ve yerleşmiş geleneklerin etkisiyle gerçekleştirilen davranışları ifade eder.
Her bayram aile büyüklerini ziyaret etmek, her sabah aynı kahveciden kahve almak veya ailede yıllardır sürdürülen bir kutlama biçimini devam ettirmek buna örnek olabilir.
Bu davranışlar her zaman ayrıntılı bir hesaplamanın sonucu değildir. Bununla birlikte kişiye aidiyet, güven ve süreklilik hissi sağlayabilir.
Weber'in bu dört ideal tipi, gerçek hayatta birbirinden tamamen ayrılmış kutular gibi düşünülmemelidir. Bir insan aynı davranışta hem değerlerini hem duygularını hem de amaçlarını dikkate alabilir. Sosyal hayat zaten bu nedenle ilginçtir; insanları tek bir formülle açıklamak, pazartesi sabahı bütün çalışanların aynı ruh hâlinde olduğunu varsaymak kadar gerçekçidir.
RASYONEL EYLEM GÜNLÜK HAYATTA NASIL KARŞIMIZA ÇIKAR?
Rasyonel eylem yalnızca akademisyenlerin makalelerinde veya ekonomistlerin grafiklerinde karşımıza çıkmaz. Sabah alarmını ertelemekten ev kiralamaya, arkadaş seçmekten kariyer planlamaya kadar pek çok kararımız bu kavramla ilişkilidir.
Diyelim ki bir telefon satın alacaksınız. Önünüzde üç seçenek var: Birincisi ucuz ama ihtiyaçlarınızı ancak karşılıyor. İkincisi daha pahalı ama uzun ömürlü. Üçüncüsü ise oldukça gösterişli, ancak bütçenizi ciddi biçimde zorluyor.
Rasyonel bir karar vermek için yalnızca fiyat etiketlerine bakmazsınız. Telefonu ne amaçla kullanacağınızı, bütçenizi, dayanıklılığı ve uzun vadeli maliyeti değerlendirirsiniz.